Mål og Makt

Teksten stod i nr 1/2010, og er skreven av Tore Syvert Haga.

Kommunane er ein hjørnestein i demokratiet. Men hjørnesteinen blir stadig smalare og mindre stødig.

Ein høyrer stadig vekk at Noreg er ein velferdsstat. Eg er no ikkje så sikker på det. Snarare er Noreg 430 velferdskommunar. Då eg gjekk på skulen var det ikkje staten som fiksa det dei fyrste ti åra. Det var kommunen. Når farmor no er på sjukeheim er det ikkje staten som steller henne, men Randaberg kommune. Kulturskulen, der syster mi meir eller mindre lærde seg å spela tverrfløyte, er det heller ikkje staten som fiksar, men kommunen. I den grad allmennlegane er underlagt det offentlege sine venger, er det òg kommunen som har ansvaret for dei.

Deltakarane
Kommunane er ikkje berre den fremste tenesteleverandøren. Dei er òg den fremste arenaen for deltaking i det representative demokratiet. På Stortinget sitt det 169 eidsvorne menn og kvinner. Dei er valde av folket, men er på mange måtar ein utvald elite. Mange grupper er dårleg representerte, og dei som blir valde lever eit liv som skil seg frå dei dei representerer. Dei må flytta til Oslo, får ei ganske høg løn, og bruker store deler av døgra sine på politikk.

Det er for tida 11 000 kommunestyremedlemmar. Desse blir skifta ut ganske ofte, sånn at det faktisk er ein viss del av befolkninga som i løpet av sitt liv tener ein periode i eit kommunestyre. Og ein endå større del som er i slekt med, eller kjenner nokon, som gjer det. Kommunane er med på å trekka vanlege folk, og vanlege folk sine erfaringar, inn i politikken på ein heilt annan måte enn Stortinget nokosinne kan gjera.

Det finst mange gode argument for å ha kommunar, og eg skal ikkje ramsa opp alle saman i denne artikkelen. Eg vil berre innleiingsvis slå fast at om me ikkje hadde kommunar måtte me ha funne opp nokon.

Alt er likevel ikkje berre idyll i kommune-Noreg. Det er ein slange i paradis, nemleg aukande statleg overstyring av kommunane. Rikspolitikarar av ymse slag ser ut til å sjå kommunane som lokalfilialar av staten, ikkje som eigne styringseiningar. Det ser ut til at kommunane får stadig mindre rom til å sjølve ta politiske val som påverkar utviklinga i lokalsamfunnet. Denne utviklinga har tunge strukturelle årsaker, mellom anna endringar i organisasjonsstrukturen.

2330 kr = sant
Eit døme på dette er maksprisen i barnehagane, som no ligg på 2330. I 2003 vedtok eit fleirtal på Stortinget kva ein barnehageplass maksimalt kan kosta. Den nye prisen var veldig låg, og vedtaket påverka såleis kvardagen for veldig mange barnehageforeldre til det betre. For kommunane sin del førde maksprisen til at mykje rom for politikk forsvann. Tidlegare hadde ein del kommunar satsar graderte etter inntekta til foreldra. Andre hadde høge satsar, for å finansiera kvalitet i barnehagane, eller nytt kulturhus. Andre igjen valde å setta satsane låge, for å bli ein god kommune å bu i for småbarnsforeldre. Med maksprisen har det blitt mange færre ulike løysingar, og sjølv om det ikkje er forbode å setta ein lågare pris, er det vanskeleg, sidan maksprisen er ganske låg. Det er til og med fastsett ei statleg norm for syskenmoderasjon. Dei tenker på alt på Stortinget.

Maksprisen blei til gjennom at venstrepopulistane i SV og høgrepopulistane i Frp gjekk saman med eit Ap som gjerne ville påføra sentrum-høgre-regjeringa nederlag. I etterkant av vedtaket slutta Bondevik II-regjeringa seg meir eller mindre lojalt til vedtaket.

Lengre vekk
Det er ingen tvil om at vedtaket var populært blant fleirtalet av småbarnsforeldre, som fekk si månadlege rekning kraftig redusert. For dei av oss som trur at barn har godt av å gå i barnehage, og at det i tillegg er bra for likestillinga og kvinner si yrkesdeltaking at barnehage blir eit attraktivt alternativ, har òg vedtaket hatt gode fylgjer. Som samfunnsborgarar har me alle likevel tapt påverknad. Mykje av makta over barnehagepolitikken har blitt løfta vekk frå dei kommunestyra der me har ein viss sjanse til å sjølve hamna, og der me truleg kjenner nokon som sitt, til eit Storting og ei regjering der dei færraste av oss er på hels med nokon som helst, anna enn gjennom TV-ruta.

Det blir mindre vits i å senda eit engasjert innlegg til Bygdebladet om barnehageprisane i Randaberg så lenge dei i praksis blir avgjorte av Stortinget, der det sitt ein halv Randabergbu . Han er dessutan i opposisjonen, og har fyrst og fremst til oppgåve å vera veldig indignert heile tida. Om du har ein ganske fin tittel, kan koka i hop ei fengslande overskrift og dessutan kan planlegga tidspunktet for innlegget ditt opp mot det nasjonale mediabiletet, kan du jo prøva å senda eit innlegg til Dagbladet, men det er vel ikkje akkurat stor sjanse for at du kjem på trykk.

Eg skulle ynskja at nokon stilte spørsmålet: Kvifor i all verda skal barnehageprisane på Randaberg fastsettast av Storting og Regjering? Har ikkje kommunestyret i Randaberg nok vett til å avgjera dette?

Jord og sprit
Barnehageprisar er ikkje det einaste området der staten overstyrer kommunane meir enn før. Med den nye Plan- og Bygningsloven blir dei nasjonale føringane for arealbrukspolitikken sterkare, spesielt når det gjeld miljø og jordvern. I praksis vil det seia at Fylkesmannen, regjeringa sin forlenga arm, oftare skal kunne seia nei til arealplanar og reguleringsplanar som er vedtekne av folkevalde kommunestyre. Staten veit jo best korleis areala i ein kommune skal nyttast.

Skjenkepolitikken har tidlegare vore eit område der kommunestyra har hatt mykje å seia, og mange er dei lesarbreva og kommunestyremøta som har handla om kor fritt alkoholen skal flyta i bygda, om han skal flyta i det heile teke. Nesten utan debatt har no den raud-grøne regjeringa redusert handlingsrommet i alkoholloven. No har skjenkestadane maks lov til å selja alkohol til klokka to. Ein kommune der fri-flyt-kameratane i H og Frp har reint fleirtal i folket, og i kommunestyret, har ikkje lenger lov til å føra ein meir liberal politikk. Oslo veit best kor lenge det bør skjenkast i Tønsberg.

Kristin sin klasse
Ei av dei få konkrete sakene, utanom motstand mot oljeutvinning i Lofoten og Vesterålen, partiet SV delvis lukkast å få merksemd om i løpet av valkampen 2009, var å innføra eit nasjonalt tak på kor mange elevar kvar lærar skulle ha ansvaret for. Færre elevar per lærar vil utan tvil vera bra, både for elevane og for lærarane.

Det blei teke bilete i valkampen med ein smilande partileiar Halvorsen i klasserom med smilande elevar og lærarar. No er Halvorsen kunnskapsminister. I Soria Moria II står det at det skal innførast eit slags tak. Det står ikkje nøyaktig korleis det skal gjerast, og kor vidt taket blir like lågt som SV ynskjer er heller uvisst i desse sparetider. Men eit eller anna tak kjem til å koma. Nok eit område blir styrt meir frå Oslo, og mindre frå eit rådhus nær deg.

Det er ikkje vanskeleg å forstå kvifor denne type framlegg kjem, eller kvifor dei blir vedtekne. Dei er populære, og høyrest ofte fornuftige ut. At barnehagar ikkje skal vera for dyre kan dei fleste vera samde i. Problemet ligg i at mange tenker at ”om framlegget om makspris i barnehage ikkje blir vedteke, blir det ingen grenser for kor høge prisane blir”. Eller ”om det ikkje kjem eit tak på kor mange elevar kvar lærar skal undervisa, kan ein risikera at ein lærar må undervisa 50 elevar”. Det kan oppfattast som om alternativet til at Kristin Halvorsen sitt i Oslo og trekker opp ein minstestandard er at tilbodet blir utruleg dårleg. Sånn er det jo ikkje. Alternativet til ein nasjonal standard er at kommunestyret eller rektor tek stilling til kva som er forsvarleg og bra. At avgjerdene blir tekne lokalt.

Å skatta eller ikkje skatta?
Ei av sakene som kommunane framleis avgjer sjølve, er kor vidt det skal vera eigedomsskatt i kommunen. Rundt halvparten av kommunane har eigedomsskatt, halvparten har det ikkje. Det er i høgste grad eit politisk spørsmål, som engasjerer mange veljarar og kommunestyrepolitikarar. Det mange kanskje ikkje veit, er at Høgre og Framstegspartiet vil fjerna loven som gjev kommunane rett til å skriva ut eigedomsskatt. Det finst mange argument mot eigedomsskatt, og dei framfører ofte H og Frp sine lokalpolitikarar med stor tyngde. Men kvifor i all verda skal ikkje kommunestyret i ein kommune få ta stilling til spørsmålet?

Eit av hovudproblema for kommunal handlefridom er nettopp at stadig nye utgifter kjem, mellom anna som eit resultat av nasjonale minstekrav, utan at det finst mulegheit til å skaffa seg innkomer til å finansiera utlegga. Utan høve til å skriva ut eigedomsskatt, vil kommunane mista den vetle handlefridommen dei har til å auka sine eigne skatteinntekter. Og høgresida sine lokalpolitikarar vil mista ei av sine mest populære valkampsaker i lokalvala.

Steg for steg
Nasjonale standardar har ein sjølvforsterkande effekt. Når eit område, til dømes barnehageprisane, blir ”verna” frå lokalpolitiske inngrep, blir andre område, til dømes SFO-prisar, meir utsette. Når kommunane ikkje kan få inn pengar gjennom å setta opp prisane i barnehagane, og heller ikkje har lyst til å kutta i SFO-tilbodet, er det eit naturleg val å setta opp SFO-prisen. Med det blir argumenta styrkte for å innføra nasjonale standardar på det området òg.

Når ein barnehageplass maks kan kosta kr x, er det mange som reagerer på å måtta betala 2x for ein SFO-plass. At det finst ein nasjonal standard på eit tilgrensande område gjer det òg vanskelegare for dei som blir råka av høge prisar å forstå at det ikkje skal vera ein tilsvarande standard på eit anna område. Store variasjonar i prisar mellom kommunar kan opplevast urettvist av dei som må betala mest. Å innføra ein nasjonal standard på eitt område kan såleis lett bli fulgt av krav om å innføra tilsvarande standardar på andre område. Har ein sagt A, må ein ofte seia ymse andre bokstavar òg.

Kvifor?
Kor kjem så alle desse nasjonale standardane frå? Kven er pådrivarane? Nettopp fleirtalsforma er sentral; hadde det berre vore éin hovudpådrivar, ville presset vore langt svakare.

Politisk er det, som me allereie har vore inne på, tiltalande for nasjonale politikarar å innføra nasjonale standardar. Eg trur dei fleste norske politikarar har to store ynske: Dei vil bli valde, og dei vil forbetra folk sin kvardag . Nasjonale standardar og inngrep i det kommunale sjølvstyret kan gjera begge delar. I ei tid med aukande politikarforakt, og med ei lågare valdeltaking enn i etterkrigstida, er mange på leit etter saker som folk kan knytta seg til og forstå seg på. Då må rikspolitikarane inn på den lokalpolitiske arenaen.

Skulen. Barnehagane. Sjukeheimane. Dette er sider ved velferdssamfunnet som dei fleste veljarar har eigne erfaringar med. For å komma med politiske utspel som veljarane bryr seg om, må rikspolitikarane ofte trakka innanfor desse områda, som kommunane tradisjonelt har styrt sjølve. Rikspolitikarar som ikkje kjem med denne type utspel eller framlegg som overstyrer kommunane risikerer å bli sett på som fjerne, uengasjerte og likesæle til dei utfordringane folk møter i kvardagen.

Så lenge det politiske spelet handlar så mykje om velferd, og kommunane leverer så mykje av velferda, vil mange rikspolitikarar sjå seg nøydde til å tråkka dei lokale på tærne. Om rikspolitikken var meir dominert av utanrikspolitisk strid, eller skarpe ideologiske konfliktar, ville rikspolitikarane sett det som mindre viktig å overstyra kommunane.

Driten går oppover
Vidare handlar det om kven som får skylda. I denne samanhengen kan det vera på sin plass å peika på det kjende driten-går-oppover-prinsippet. Rikspolitikarane får skylda for mykje av det som er gale i det offentlege politikken, anten det gjeld ventelister på sjukeheimen eller manglande læring i skulen. Kjeften får dei, både frå media og frå mange veljarar, sjølv om det eigentleg er dei lokale politikarane som har hovuddelen av skylda. Det er dei som vedtek budsjetta som avgjer kor lang ventelista blir, eller kor mange smårollingar éin einskild lærar må prøva å halda styr på. Når rikspolitikarane uansett blir haldne ansvarlege for dei lokale resultata, er det naturleg at dei prøver å påverka resultata til det betre gjennom nasjonale standardar og overstyring. Samstundes er det ein skummel dynamikk her. Når ein fyrst startar med å overstyra kommunane på viktige område, blir rikspolitikarane haldne meir og meir ansvarlege for alt som skjer på lokalt nivå, noko som igjen forsterkar driten-går-oppover-prinsippet.

Organisert kaos
Den auka rikspolitiske overstyringa av kommunane heng på eit overordna nivå saman med ei auka sentralisering av makt i det norske samfunnet. Ikkje berre som årsak, men òg som verknad. Organisasjons-Noreg har blitt meir sentralisert, og det påverkar politikken som blir vedteken.

Noreg er eit korporativt samfunn der det ikkje berre er stemmene ved parlamentsvalet som tel, men òg ressursar og den organisatoriske kanalen.  NHO og LO vedtek ikkje lovar, men dei har stor påverknad på dei som gjer det. På kvar sin teig er det ei rad organisasjonar og institusjonar som saman styrer feltet. Desse representerer ulike interesser og har alle mykje fagkompetanse og ulike politiske ressursar, som økonomi, støtte i folkemeininga og alliererte i andre organisasjonar.

Dei siste tiåra har den norske organisasjonsfloraen endra seg. Dei eksisterande organisasjonane har bygd opp sterkare paraplyar og sterkare nasjonale sekretariat. Paraplyorganisasjonane  har ofte eit stort ansvar for politisk påverknad på vegner av sine medlemsorganisasjonar, samstundes som dei har meir eller mindre null kontakt med lokalledda i medlemsorganisasjonane, langt mindre dei einskilde medlemmane.  Dei forsterka nasjonale sekretariata i organisasjonane gjer at kapasiteten til å påverka på nasjonalt nivå aukar. I tillegg har det kome nye organisasjonar og påverknadsagentar. Eit døme er organisasjonar eller stiftingar som liknar på dei tradisjonelle folkerørslene, men som manglar medlemmar og lokallag. Det går an å gje dei pengar, men du kan ikkje gå på eit lokallagsmøte og påverka politikken deira. Frå miljøfeltet er Bellona og WWF kjende døme.

Om ein miljøorganisasjon utan lokalledd ynskjer å få gjennomslag for ei sak, må han jobba for å få gjennomslag for nasjonalt nivå. Når til dømes WWF ynskjer at kommunane skal bli meir aktive i miljøarbeidet og vil at fleire kommunar skal ha ein miljøvernsjef , er det klart mest rasjonelle at organisasjonen påverkar miljøverndepartementet eller kommunaldepartementet for å få dei til å innføra eit sånt krav. For det fyrste er det mykje meir arbeidskrevjande å påverka 430 kommunar enn eitt departement, og for det andre har dei allereie god kontakt med departementa. For det tredje vil det å oppretta miljøvernsjefstillingar kosta pengar for kommunane, medan det for departementet er gratis å pålegga kommunane å gjera det .

Svakare grasrøter?
Samstundes som det har blitt fleire organisasjonar utan lokallag og fleire og meir aktive paraplyorganisasjonar, og dei mange tradisjonelle organisasjonane har fått sterkare sentralledd, har ein del rørsler som tidleg mobiliserte mange i lokalsamfunna blitt sterkt svekka. Eit døme er fråhaldsrørsla, som tidlegare hadde stor lokal påverknadskraft i mange lokalsamfunn. No er rørsla sterkt svekka, men kan framleis påverka politikken på nasjonal nivå gjennom Actis, Rusfeltet sin paraplyorganisasjon. At alle utestader mellom Nordkapp og Lindesnes må stenga kl to må seiast å vera ein ganske effektiv siger for denne rørsla. Dei måtte drive ganske mykje arbeid i ganske mange kommunar for å få til tilsvarande. Rikspolitisk overstyring av kommunane gjev store sigrar for interesseorganisasjonar.

Utviklinga av organisasjonar med ei svakare grasrot og sterkare sentralorganisasjonar og paraplyar, gjer at organisasjonane sin lokale påverknad blir redusert, medan den sentrale påverknaden deira blir auka. Skal dei få gjennomslag for sine syn i saker som kommunane styrer, må dei gå vegen om nasjonale standardar og reguleringar.
Eg har sjølv vore med på å utvikla ein bustadpolitikk for Unge Funksjonshemmede, ein paraplyorganisasjon utan lokallag. Mange av saksfelta me ynskte endra politikk på låg på kommunalt nivå. Politikknotatet endte opp med å gjera framlegg om at ingen kommunar skulle ha lov til å setta inntektskravet for å få Husbanklån høgare enn maksimalinntekta ein kan ha og samstundes få bustøtte. Mange andre saksfelt, som pålegg om bygging av fleire universelt utforma bustader gjennom reguleringsplanane og mindre marknadsstyring av kommunale husleiger, enda opp som fromme ynske om kva kommunar skal gjera, utan noko som helst måte Unge funksjonshemmede kan fylgja det opp på.  Hadde nokon med mindre tru på det lokale sjølvstyret utforma utkastet til bustadpolitikk, ville det ha innehalde mange fleire framlegg til nasjonale reguleringar.

Motkrefter?
Eg lastar ikkje interesseorganisasjonane, eller særinteressene, som dei ofte negativt blir kalla, for at dei er med på å krympa lokaldemokratiet. Dei jobbar for sine saker. Dei er til for å ta vare på isbjørnar, dei funksjonshemma eller nynorsken. Dei er ikkje til for å ta vare på demokratiet eller det kommunale sjølvstyret. Problemet er berre at det ser ikkje ut til å vera nokon andre som er det heller. I alle einskildsaker vil det vera spesielle interesser som talar kraftig for ei nasjonal regulering av eit felt. Ingen ser ut til å representera den allmenne interessa for å ta vare på lokaldemokratiet.

Det finst rett nok ein organisasjon som heiter KS, Kommunane sitt Sentralforbund. Dette er kommunane sin interesseorganisasjon og skal tala deira sak. Dei er ein aktør i det korporative systemet, og jobbar heile tida for å påverka dei sentrale styresmaktene. Det er fleire grunnar til at KS ikkje kan danna ei motvekt til det massive sentraliseringspresset. Ein grunn er at det sitt partipolitikarar i styret til KS; ja, KS er partipolitikarane sitt organ. Norske politikarar er oftast lojale til partiet sitt, og om det er fleirtal på Stortinget for ein nasjonal standard er det truleg fleirtal i KS-styret òg.

I tillegg vil KS ha lite tyngd som høyringsinstans eller påverknadsaktør på mange felt. Dei høyrer ikkje naturleg til som ei stemme i dei faste kora som påverkar skulepolitikken, miljøpolitikken eller funksjonshemmapolitikken. Dei blir sett på som nokon utanfrå, som fremmar sine særinteresser på kostnad av dei interessene lovframlegget er meint å fremja, og dei interessene som byråkratane og politikarane som jobbar med feltet til vanleg jobbar for. I tillegg er det rett og slett tale om eit kapasitetsspørsmål. Sjølv om KS har mange dyktige tilsette skal det godt gjerast å danna motvekt mot sentraliseringa på alle dei arenaene ho går føre seg.

Trætte mænd
Kva så med kommunane og fylka sjølve? Kan ikkje dei få rikspolitikarane til å dempa overstyringa? Det er då mange taleføre og meiningssterke lokalpolitikarar, og dei burde vel vera opptekne av å ta vare på si eiga makt. Det er ikkje så lett som det høyrest ut. Utgangspunktet for påverknad av rikspolitikarane er nemleg ikkje optimalt. For det fyrste er mange kommunar til ei kvar tid styrte av opposisjonen. Når ein Høgreordførar klagar over raud-grøn overstyring, eller ein Ap-ordførar er misnøgd med sentraliseringa til ei borgarleg regjering, skal det mykje til at den til ei kvar tid sittande regjeringa vil lytta. Lokalpolitikarar frå andre parti er nettopp frå andre parti, og at dei er usamde blir ikkje teke som noko sjukdomsvarsel, men som eit teikn på at det er politikk i tråd med regjeringa sin ideologi som blir førd.

Ordførarar og lokalpolitikarar som tilhøyrer same parti som regjeringa vil ofte vera bundne av lojalitet til regjeringa. Dei vil ikkje gjera livet surt for henne. Truleg er dei dessutan samde i innhaldet i den nasjonale standarden, sjølv om dei nok ofte synst at det ikkje burde ha vore ein nasjonal standard. SV sine lokalpolitikarar liker nok at SV sin miljøvernminister innfører nasjonale føringar i Plan- og Bygningsloven som vil gjera det vanskelegare for kommunane å føra ein arealbrukspolitikk som skadar miljøet. Det er ikkje berre sadomaschosistar som liker å bli bundne.

I den grad framlegg om nasjonale standardar kjem opp som saker i programprosessen i eit parti og skal handsamast på landsmøtet, kan nok lokale krefter likevel trekka i bremsa, i alle fall i parti som har a) demokratisk organisasjonspraksis og b) sterke lokalpolitikarar. Då kan dei påverka partiet sin politikk før han er ferdig. Motstand mot den nasjonale standarden blir ikkje motstand mot deira kjære regjering, berre eit innspel i utforminga av ein politikk som allereie er ferdig. Problemet er berre at partiprogramma blir vedtekne kvart fjerde år, medan nye framlegg til nasjonale standardar dukkar opp mykje oftare enn det. Har regjeringa fyrst teke stilling, har partilojale lokalpolitikarar ein mykje høgare terskel for å protestera.

Kva er alternativet?
Sjølvsagt finst det avgrensingar på kva kvar kommune bør få styra sjølv. Område der Noreg har teke på seg nasjonale forpliktingar, som til dømes flyktningfeltet, burde i mindre grad vore opp til kvar einskild kommune. Saker der det er stor skilnad mellom kva som er bra for kvar einskildkommune og kva som er bra for nasjonen som heilskap, bør òg kunna overstyrast frå Oslo . Det klassiske dømet er jordvern.  I saker som gjeld veldig små og sårbare grupper som vanskelegare kan organisera seg for å få gjennomslag for sine interesser, til dømes barnevernsaker, trengst det nok òg nasjonale standardar. I dei store, tunge velferdssakene som skule, barnehage og sjukeheimar, saker som gjeld veljarar flest, bør kommunane i langt større grad enn i dag få styra prioriteringa og utforminga sjølve.

Sjølvstyre handlar ikkje berre om å fordela velferd, men òg om å påverka kor mykje offentleg velferd det skal vera, og korleis ho skal finansierast. Større fridom til å setta eigedomsskatt ville styrkt lokaldemokratiet. I dag er maks-grensa 0,7%. Kvifor ikkje gje kommunestyra lov til å setta satsen på 2%, og brukt skatteinntektene på velferdsoppgåver? Eigedom er vanskelegare å flytta med seg til ein kommune med lågare skatt enn inntekt er, og egnar seg difor betre for lokal skattlegging. Skatt engasjerer, og kunne nok gitt lokalvala sterkare preg av å vera vegval mellom høgre og venstre, felles velferd eller privat forbruk.

Eg vil ikkje i denne artikkelen gå vidare inn på kva som kan gjerast for å rulla tilbake staten og gje kommunane meir sjølvråderett, men berre slå fast at det må gjerast.  Jo fleire som tek del i demokratiet, jo sterkare står styresettet. Folk har godt av å vera med på å ta avgjerder, og avgjerdene har godt av å bli tekne nær dei dei gjeld.

Tore Syvert Haga studerer By og Regionalplanlegging på Universitetet for miljø og biovitskap, og kjem frå Randaberg i Rogaland.

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Teksten stod på trykk i nr 1/2010, og er skreven av Torkil Hvidsten.

Kyrkjevalet i fjor var den første testen på om kyrkja var klar til sjølvstyre. Det vart ein fiasko.
Det historiske stortingsforliket om staten og kyrkja starta to parallelle prosessar. Kyrkja skulle skiljast frå staten, samstundes som ho skulle demokratiserast. Folkekyrkja vert rekna som klar til å styre seg sjølv den dagen det er folket som styrer kyrkja. Derfor vart det skipa ei demokratiseringsreform som skulle gi kyrkjemedlemmane større høve til påverknad og dei valde organa meir legitimitet.

Kyrkjevalet vart halde samstundes med stortingsvalet. Her kunne alle medlemmar av Den norske kyrkja røyste fram kandidatar til sokneråd, eit lokalt organ, og bispedømeråd, eit regionalt organ. Dei som vart valde inn i sistnemnde utgjer også Kyrkjemøtet, som er det høgste representative organet i kyrkja. Bispedømerådsvalet fekk under ti prosent oppslutning. Valet til sokneråda noko over tolv prosent.

Resultatet ville vore ei pinsam skandale i dei fleste demokratiske samanhengar. Men direktøren i Kyrkjerådet, Jens-Petter Johnsen, var raskt ute med å kalle valet ein suksess. Han gjentok det til og med ei rekke gonger i dagane etter at resultatet var klart.

Argumentasjonen var at oppslutninga var kraftig auka frå tidlegare val. Det er sant. Oppslutninga vart meir enn dobla frå tidlegare år. Men i tidlegare år gjekk valet føre seg bakarst i kyrkja etter gudstenesta eit par grå haustsøndagar, då dei mest ivrige kyrkjegjengarane vart opplyste under kunngjeringane om at det var eit val på gang og pliktskuldig leverte inn ferdigutfylde lister til soknerådsvalet. Etterpå peika dei utvalde ut bispedømmeråd og kyrkjemøte. Målt opp mot denne tidlegare val-parodien var fjorårets kyrkjeval relativt vellukka. Målt opp mot det meste anna var kyrkjevalet noko nær ein fiasko.

Skjult dagsorden
Bakgrunnen for at direktøren i Kyrkjerådet likevel gjer sitt beste for å omtale valet som vellukka, er at han er ein klart ivrigare tilhengar av kyrkjeleg ”sjølvstyre” enn av kyrkjeleg demokrati. Dei siste tiåra, særleg under Arbeiderparti-regjeringar, er det Johnsen og hans konservative meiningsfellar som har kjempa for ei ”sjølvstendig” kyrkje. Dei vil ha seg fråbede at kyrkjeministeren utpeikar (liberale) biskopar. Dei vil utpeike sine eigne (konservative) biskopar. Og dei har fått det stadig meir travelt ettersom både medlemmane og dei tillitsvalde i kyrkja har rørt seg i stadig meir liberal retning.

Departementet og Kyrkjerådet har i dragkampen kring demokratireforma vore usamde i mangt, men dei har vore einige om at det store fleirtalet av kyrkja sine medlemmar – i alle fall i dei fleste bispedøme – er meir liberale enn dei som går til gudsteneste kvar søndag. Derfor har eitt av stridsspørsmåla vore kor breitt ut i medlemsmassen demokratiet må nå for at staten skal erklære kyrkja for å vere i stand til å styre seg sjølv.

Staten, med dåverande kyrkjeminister Trond Giske i spissen, har stått knallhardt på kravet om reell demokratisering. Kyrkja skal overlatast til folket – ikkje til Johnsen og krinsen hans. Ved utpeikinga av Rigmor Aasrud til ny kyrkjeminister, sa Jens Stoltenberg at ho ville bli den siste kyrkjeministeren i Noreg. Etter henne kjem sjølvstende. I så fall må det gjerast drastiske grep med kyrkjedemokratiet, om ikkje Stoltenberg skal ende opp med å springe kyrkjerådsdirektøren sitt ærend. For det er langt igjen til kyrkjedemokratiet.

Alfabetet avgjorde
Valet vart gjennomførd med ei uheldig samanblanding av preferanseval og alfabetiserte lister. Dette førde til at at den viktigaste føresetnaden for å verte vald inn i eit bispedømeråd var å ha eit etternamn på ein bokstav tidleg i alfabetet. Avisa Vårt Land kom fram til at 42 prosent av kandidatane med namn på A-G vart valde, 16 prosent av kandidatane mellom H og L, 10 prosent av kandidatane mellom M og R, og knapt 7 prosent av kandidatane mellom S og Å.

I soknerådsvalet hadde ikkje etternamnet like mykje å seie. Her var listene satt opp på førehand, av det sitjande soknerådet. Det var teoretisk mogleg å endre på lista, men systemet for kumulering, stryking og endring av posisjonar var særs vanskeleg å forstå då valet vart gjort – og endå meir uforståeleg i ettertid. Ein burde minst vore valforskar for å forstå korleis ein skulle endre lista for å få ho i samsvar med eigne ønske. Men heller ikkje valforskarane var særleg nøgde: Frank Aarebrot samanlikna valet med valsystemet i DDR.

Men at det heftar seg problem med rutinar, valordningar og system når ein skal arrangere val for første gong, er til å forstå. Verre er det med mangelen på demokratisk kultur og vilje som valet openberra. Den gamle valordninga var i praksis eit system der eit lite, indrekyrkjeleg og moderat konservativt miljø fordelte posisjonar og stillingar mellom seg. Motviljen mot å la folket få faktisk makt over kyrkja har hefta ved heile valet.

Ei rekke bispedøme sørgde for at folket bare kunne velje halvparten av medlemmane til bispedømerådet. Den andre halvparten skal utpeikast av sokneråda (og sammensettinga av desse var i praksis gitt på førehand).  Komiteane som sette opp vallistene til bispedømerådsvalet var heller ikkje synleg opptekne av å gjenspegle korkje medlemsmassen eller meiningane i kyrkja. For å ta spørsmålet om homoekteskap som eit lakmus-døme: I Møre var det éin kandidat av totalt 21 som støtta homoekteskap i kyrkja. I Agder var det ingen før Noregs Kristelige Studentforbund samla underskrifter nok til å lansere eit kandidatur. I Bjørgvin var det ingen i det heile.

Hemmelege meiningar?
Men også i dei bispedøma der det faktisk var mogleg å velje mellom kandidatar med ulike syn i kontroversielle spørsmål, gjorde kandidatane sjølve sitt beste for å dekke til motsetningar og usemjer.

Ein skulle tru det var eit minstekrav til den som stiller til val at ho oppgir kva ho meiner om spørsmål veljarane er opptekne av. Men når folket i folkekyrkja skulle omskapast til veljarar, fekk dei ikkje svar på kva kandidatane dei skulle velje mellom stod for. Då det konservative ”Nordisk nettverk for ekteskapet” ville kartleggje alle kandidatane sitt syn på homofile ekteskap i kyrkja, nekta om lag halvparten å svare. Ein del svarte nok ikkje av di dei ikkje ville forbindast med dette relativt ytterleggåande nettverket. Men mange sa også rett ut at dei ikkje ville fortelje kva dei meinte om saka. Enten fordi dei ikkje ville meine noko om ekteskapet før dei hadde lese Kyrkjerådet si utgreiing om saka, eller fordi dei meinte det burde halde med den presentasjonen av seg sjølve dei hadde skrive til kyrkja.no.

Presentasjonen på kyrkja.no var tenkt som den viktigaste informasjonskjelda for veljarane som skulle forhalde seg til 21-25 namn på ei liste. Nilsen eller Johansen – kva namn vil du skal styre kyrkja? Med mindre ein kjende alle kandidatane personleg, måtte ein ty til kyrkja sine nettsider. Der presenterte kandidatane (dei fleste, i alle fall) seg stikkordsvis med kva satsingsområde dei var spesielt opptatte av. Stort sett i eit indrekyrkjeleg språk som gav meining til dei som allereie var særs engasjerte og informerte:  Nokre var opptekne av gudstenestereforma, andre av trusopplæringsreforma.

Nokre var opptekne av diakoni og andre igjen av ”18-30”. Langt dei fleste ramsa bare opp kva dei var opptekne av, utan å gi klare svar på kva dei ville gjere innafor desse områda. Den interne konsensuskulturen frå tida før det var naudsynt å bry seg med valet låg tungt over presentasjonane. Dei kontroversielle spørsmåla vart feia under teppet: ”Du skal få vite kva eg meiner når kyrkjerådet, som eg har utpeika, har sagt kva dei meiner. Dette er uansett ikkje eit veldig viktig spørsmål. Du bør heller bry deg med kva eg meiner om gudstenestereforma”.

Kva må gjerast?
Korleis kan så den demokratiske legitimiteten til kyrkjevalet aukast? Valordninga må openbart endrast. Veljarane må få betre og meir presis informasjon. Det må gjerast klart at om ein stiller til val til eit offentleg verv, pliktar ein å svare på spørsmål frå media og veljarar. Det må også diskuterast om det er føremålstenleg å leggje kyrkjevalet samstundes med stortingsvalet. Dette gjer det nok lettare å røyste, men i tillegg til dei reint prinsipielle problema denne løysinga reiser, er det liten tvil om at kyrkjevalet druknar i den øvrige valkampen.

Media sin omtale av valkampen vil sannsynlegvis auke om Hvidsten ikkje må konkurrere med Stoltenberg og Halvorsen om merksemda. Men det viktigaste grepet vil vere å samle kandidatar under felles lister og plattformar. Noregs Kristelege Studentforbund starta så vidt med dette i denne valkampen. Vi samla inn underskrifter og fekk lansert fire kandidatar (inkludert underteikna) som stilte til val på ein plattform kalla ”Ei open, radikal og solidarisk kyrkje”, der vi skisserte nokre ønske for kvar vi ville at kyrkja skulle bevege seg.

Til neste val bør langt fleire høyre til ei slik liste eller plattform, og så må plattforma sendast ut med valkortet. For kvinna i gata vil valet opplevast langt meir forståeleg og meiningsfullt om ho kan velje mellom Konservativ liste, Homoekteskap NÅ! eller Salmebokas venner – og ikkje bare mellom Hansen, Nilsen og Hauge. Dette vil synleggjere at kyrkjevalet faktisk handlar om å fordele makt. At det ikkje er slik at alle som stiller til val meiner nøyaktig det same. Dessutan kan det bidra til å løfte fram at det faktisk er fleire saker enn homoekteskap ein tar stilling i kyrkjevalet, på ein betre måte enn ved at nokre av kandidatane har «gudstenestereforma” som stikkord på kyrkja sine heimesider.

Og så må Stoltenberg og Aasrud snarast slutte å omtale Aasrud som landets siste kyrkjeminister. Styresmaktene må gi klare signal om at kravet om demokratisering før lausriving ligg fast – og at fjorårets val viste at kyrkja har langt igjen før ho kan kallast ei demokratisk folkekyrkje.

Torkil Hvidsten (f. 1980) er leiar i Noregs Kristelege Studentforbund, nyvald medlem av Oslo Bispedømeråd og studerer interkontekstuell teologi ved Universitetet i Oslo. Elles er han Ham-Kam-supporter, på godt og vondt. For tida mest på vondt.

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Teksten stod på trykk i nr 1/ 2019 og er skreven av Veronika Bonaa.

Tru det eller ei: det finst faktisk opptil fleire ting som eg ikkje irriterer meg over på ein flekk. Pussig nok ser akkurat desse tinga ut til å irritere vitet av alle andre. Avisene er stadig fulle av hjartesukk over tema som eg rett og slett ikkje klarer å engasjere meg nok i til å ha ei meining om i det heile. Og skulle eg slumpe til å ha ei meining, er ho gjerne heilt på tvers av det som ser ut til å vere gjengs oppfatning. Dei som ynskjer å verve meg til hylekoret sitt, gjer lurt i å unngå desse temaa (i nokså vilkårleg rekkjefylgje):

1)    Snøen.

Eg synest snø er fantastisk. I skrivande stund ligg han på tredje veka over alle marker og glitrar i måneskinet. Han er vakker å sjå på, han beskyttar plantene mot kulden, og han byd på tallause moglegheiter for trim og moro for både små og store. What’s not to like? Greitt, det er ikkje lurt å prøve å køyre opp bratte bakkar fulle av store, ubehandla mengder av han, som eg fekk erfare for ei vekes tid sidan, men årsti-da vi er inne i har altså ikkje tilnamnet «baron vinter». Er du konge, skal du herske. Så til alle surpompar der ute, som tek til å lengte høglydt etter våren i det dei første, lub-ne, kvite fnugga landar: Kan de ikkje gå for dykk sjølve og syte, i det minste?

2)    Brøytinga.

I det dei før nemnde snøfnugga tek til å dale, og brøytebilsjåførane set i gang med å prøve å halde vegane sånn nokolunde framkomelege, ringjer dei første surpompane inn til open linje i avisa. Innlegga haglar på nettdebattane, avisene sender fotografar til nedsnødde vegar der polske lastebilar på sommardekk sklir om kapp, og alle veit om ein bakke som enno ikkje har hatt kjenning med plogen, fleire minutt etter at snøkaven melde seg. Som Aasen sa, er det tung ære å gå fremst i snjobrøyti, men då det sist veke var ein som ringde inn til Sunnmørsposten og klaga fordi brøytinga var for bra, forsto eg verkeleg for ein utakknemleg jobb det er å vere plogførar.

3)    Straumprisane.

Desse vert det jo eit jammer om med det same magasina er fulle, eller tomme, eller halvfulle, eller halvtomme, eller det regnar eller er kaldt eit par dagar i strekk. Eg visste ikkje eingong at vi har Noregs dyraste straum her på mine kantar. Det er jammen bra eg er gift, for eg hadde heilt sikkert aldri orka å setje meg inn i dette med nettleige og kilowattimar, og hadde vore eit lett bytte for ivrige straumseljarar om ikkje mannen min hadde teke seg av slike keisame ting.  Det som forundrar meg litt, er at dei same folka som syt og ber seg over kor dyr straumen er, har hatt døgnkontinuer-lege lysshow gåande i og rundt husa sine i eit par månader no, og det er lite som tyder på at dei glødande nissars liga vert send i dvale på enno eit par veker.

4)    Offentleg amming av «store» (les: meir enn ti månader gamle) ungar.

Når det gjeld amming, må ein berre vere innstilt frå starten på at ein kjem til å gjere alt feil. Ammar du ikkje, er det gale. Ammar du litt, er det også gale, for då burde du klare å amme meir. Og ammar du så folk ser, er det forsyne meg gale det òg, iallfall viss ungen kan stabbe rundt på sine eigne små føter og uttale ordet «pupp». Eg har aldri forstått kva slags akutt endring i næringsbehovet som inntreffer samstundes med at ungen lærer å gå eller snakke, slik at han frå då av ikkje lenger har bruk for verdas beste nærings-middel.

Ulikt mange gamle (og skremmande mange unge) surpompar der ute, gidd eg rett og slett ikkje irritere meg over ein ammesituasjon som korkje inkluderer mine puppar eller min unge. Men somme set altså kaffien beint i vrangstrupen om dei kan skimte ein eittåring som ber mor si om mat og får det inne på kafeen (og ikkje på toa-lettet, der så store ungar bør ete måltida sine). Knapt tildekte puppar spreidde utover alle avissider, vekeblad og TV-skjermar er greitt, så lenge dei berre har til hensikt å få oss til å kjøpe sydentur, slankeoperasjon eller super-BH, men knapt tildekte puppar med ein eittåring hekta på er altså styggedom ved eit kafébord. Eg fattar det ikkje.

5)    At jula kjem så tidleg.

Dette kan ha ein viss samanheng med at eg bur såpass langt utpå bygda at eg med litt planlegging kan unngå peparkaketårna til eit godt stykke ut i november. Hadde eg vore nøydd til å krysse Torgallmenningen kvar dag, hadde eg kanskje, kanskje, vore vervbar til akkurat dette hylekoret. Eg må tilstå at eg minnest vagt at eg ein gong skreiv under på ein nettaksjon for  å utsetje julepyntinga av butik-kane nokre veker. Men då eg i fjor haust skulle skipe til julemesse og prøvde å skaffe ty til alle dei fine tinga vi skulle sy, vart eg rett og slett litt småsur på Kid-dama som sa at julevarene ikkje kjem før i slutten av oktober.

6)    Skj-lyden sin sigersgang gjennom landet.

Visst er det fælt å høyre på når folk seier skjøttkaker, og eg trudde knapt mine eigne øyre då ein elev nyleg spurte meg om ”kjortel” skal skrivast med skj-. Men folkens, vi har den same prosessen å takke for at vi i dag seier ”tak” anten vi meiner noko ein tek i eller noko ein dekkjer huset sitt med, og det lydsamanfallet lever i alle fall eg heilt fint med.

Eg har større problem med det totale samanbrotet i den delen av språket det faktisk går an å ta nokolunde vare på, nemleg rettskrivinga og grammatikken, men vi som let oss irritere over slikt pirk er nok i klart mindretal samanlikna med dei som som trur skj-lyden kjem til å føre oss rett i avgrunnen.

7)    Og med framtidig referanse, om vi er heldige: varmen.

Ikkje før er folk ferdig å syte og klage over snøen, så er det eit evig mas om at sommaren nok kjem til å regne vekk  i år òg, sann mine ord. Men så, når dei høgare makter i eit slags delirium finn ut at dei skal spandere ein fire–fem samanhengande solskinsdagar på oss vestlendingar, går det ikkje lenge før varmen vert uuthaldeleg. Å nei, det er så varmt at ein må drikke isvatn for å kjøle seg ned! Ring styresmaktene, vi må få eit forbod mot ein slik drepande varme!

Sjå der, ja! Sju ting som eg altså ikkje irriterer, men derimot kontrairriterer meg over! Viss dei verkelege surpompane her i verda kunne slutte å klage over desse bagatellane, for ikkje å seie svært fine tinga, men heller slo seg saman med meg i kampen mot ting som faktisk er irriterande (sjå vilkårleg nummer av Mål og makt for tips), kunne vi fått ei betre verd på ein, to, tre!

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Dette er leiarartikkelen frå nr 4/2009, skreven av Astrid Marie Grov.
Ettersom eg er lingvist, og dermed over snittet interessert i språk, spisser eg gjerne øyro når temaet kjem opp i ulike samanhengar. Ein av dei mest interessante påstandane eg i så høve har fått med meg, er at  «norsk er eit lite språk». Og det kan kanskje verke slik, her i vårt nordeuropeiske hjørne av verda, ettersom me unekteleg har ein del store språk rundt oss. Men likevel synst eg påstanden er litt pussig, sjølv om han kjem frå «mannen i gata», utan språkfagleg bakgrunn.

Tenk på alle dei små språka som finst i Nord-Europa. Berre i Noreg har me romani, rom-folket sitt språk, og sørsamisk, som du kan lesa meir om i dette bladet. Desse språka er på Ethnologue si liste over verdas truga språk. Og dersom me skal sjå verda under eitt, er norsk for eit enormt språk å rekne. Ifylgje den same nettstaden er språket vårt det 112. største språket i verda, av dei kring 6000 språka me har (det er sjølvsagt problematisk å talfeste dette, fordi det i mange tilfelle t.d. er vanskeleg å skilja mellom språk og dialekt).

I mange land finn me ein drøss med truga språk. I somme tilfelle kan dei vera truga av større lokale språk, men svært ofte er det det språket til den tidlegare kolonimakta som representerer det største trugsmålet. Slik er situasjonen i Bolivia, der ein har starta ein revitaliseringsprosess for å redde 36 urspråk. I ei undersøking svara heile 50% av innbyggjarane at dei snakka eit urfolksspråk, og heile 62% at dei rekna seg som urfolk. Språka desse menneska snakkar manglar prestisje, og er heller ikkje nedskrivne, men dette har ein no tenkt å gjera noko med, m.a. ved at alle ungar skal lære eit urfolksspråk i tillegg til spansk i skulen. Når somme av språka har berre nokre få tusen talarar, er ein avhengig av at slike prosessar ber frukter.

Og ein meir heimleg situasjon fortel oss at handling nyttar, dersom målet er å hindre språkdaude. Inger Johansen, doktorgradsstipendiat ved Samisk høgskole i Kautokeino, men med arbeidsplass på NTNU i Trondheim, meiner at det er fleire faktorar som spelar inn på sjansane eit språk har til å overleva: – Vi får lett eit mekanisk syn på språkdaude og kva som driv prosessen. Sørsamisk skulle strengt tatt ha døydd ut for lenge sidan. Men nokre eldsjeler i kvar generasjon har halde liv i det, og eg trur talet på slike eldsjeler berre aukar.

Men det er ikkje berre språk du kan lesa om i dette nummeret. Me er t.d. straks ferdige med Hamsun-året, og meiningane har vore delte om korleis dette bør markerast. Eit valår er snart historie, og du lurer kanskje på korleis valet artar seg for ein valobservatør på innsida av lokalet? Les om dette, og meir til, i Mål og Makt 4/2009.

God lesnad, og me sest på nyåret!

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Teksten stod på trykk i nr 4/ 2009 om er skreven av Veronika Bonaa.
Det demrar meir og meir for meg at eg ikkje er som andre kvinner. Faktisk har eg lenge mistenkt at eg er halvt mann. Til dømes kjenner eg meg hundre prosent att i myten om den influensasjuke mannen. Når eg ein gong kvart jubelår får influensa eller omgangssjuke, er det enkelt og greitt ingen som har det så ille som eg.

Eg må liggje rett ut på sofaen og hutre og demonstrere elendet mitt for all verda med det same temperaturen bikkar 37,7. Eg overser glatt dei skitne sokkane på golvet, eg kan leve i mange dagar på brødskiver og appelsinjus, og ikkje likar eg å snakke noko særleg om kjenslene mine, heller. Der stoppar kanskje likskapen min med gjennomsnittsmannen, om eg har forstått han rett, men tidlegare har sjølv denne graden av maskulinitet fått meg til å kjenne meg litt flau.

Kvifor kan eg ikkje berre kjøpe meg eit KK i ny og ne, eller vokse leggane, eller i det minste unne meg eit avslappande bad i herleg angande rosevatn, tenne nokre stearinlys og leggje nokre oppkvikkande agurkskiver på augeloka av og til? Berre slappe av og få kontakt med mitt indre, liksom? Ta vårpussen på hud og hår før det er på tide å finne fram ullmunduren att, setje meg inn i haustmoten før han kjem på sal, eller irritere meg over mannen som aldri skrur att tannkremtuben?

Slik som eg held på, har eg  jo ingenting å bidra med i samtalen når veninnene treffest over cappuccinoen.  Eg har ikkje så mykje som ei spray-tan-erfaring å kome med. Ikkje har eg vore på spa, heller.
Hadde det berre vore det kroppslege vedlikehaldet det skorta på, kunne eg i det minste orsaka meg med at eg aldri har vore særleg forfengeleg. Men der andre damer seier ”oversjå rotet” i reint koketteri, er det rame alvor heime hos meg.  Og etter ein episode av ”Puls” eg nyleg såg, skjønar eg no at dette ikkje er godt nok for ei moderne kvinne. Det syner seg nemleg at yrkesaktive kvinner i dag har funne ut at huset og håret skal pinade skine like mykje no som det gjorde på 50-talet, då husmora gjekk heime og kjeda vitet av seg over støvklutar og valiumtablettar.

Programmet handla om to visstnok typiske representantar for den nye generasjonen yrkeskvinner: Høgt utdanna, ho eine med full stilling både ute og i heimen, ho hi i 20% stilling, for å få betre tid til huset. Det måtte nemleg vere perfekt til kvar tid. Husa deira såg ut som om det same nummeret av ”Bo bedre” hadde eksplodert heime hos dei.  Absolutt alt var av dyraste merke, ikkje eit støvkorn var i sikte, og sjølv luksussjokoladen som stod framme var berre til pynt. Damene la dessutan vekt på at maten skal vere heimelaga frå botnen av, ungane velkledde, kroppen i toppform, huda stram og mannen flott.

Som om ikkje kvinneidealet ”Puls”-damene set opp for oss er ille nok, har TV-serien ”Partydronninger” i heile haust synt oss kva vi har å strekkje oss etter. Desse jentene er rett nok engelske, men serien er ikkje utan overføringsverdi til norske forhold. Trua på krafta i ein vakker blomedekorasjon er på sterk frammarsj her til lands òg. Konseptet går ut på at ein gjeng ungjenter med høgre rånefaktor enn sjølv vi her i utkant-Noreg klarer å førestille oss, vert sende på kostskule på den engelske landsbygda. Her skal dei lære alt det ei ekte dame treng å kunne, som proper uttale, elegant borddekking og danna konversasjon. Kvar veke vert framskritta deira vurderte av leiartrioen ved skulen, tre overklassefruer med styggare frisyrar og frekkare kommentarar enn nokon av jentene, men med uttalen i orden og skjørta i plettfrie faldar.

Til grunn for vurderinga ligg som regel ein samanstøyt jentene har hatt med ei gruppe representantar for  det motsette kjønn og dei øvre samfunnslag. På fest etter fest fylgjer ugletrioen nøye med på om jentene dukkar for djupt ned i portvinen, bannar for mykje, flørtar med lordesønene eller sit med olbogane på bordet.

Ei etter ei vert jentene sende heim, for krava til kvinneleg åtferd er umenneskelege for desse som er vane med å rape ved frukostbordet, snøvle ved middagsbordet og danse striptease på bardisken. Til slutt er det berre dei med verkeleg potensial som står att som finalistar, og ho som til slutt kan heve champagneglaset til augehøgde, er faktisk så bra at overklassefruene kallar henne utsøkt avlsmaterial. Ja, henne kan dei trygt la sønene sine pare seg med. Det er til å få stjerner i augo av.

Ingen tek skade av å lære seg litt bordskikk eller kutte ned på frukostvodkaen og banninga. Det eg reagerer på er ikkje det jentene skal lærast av med, men det dei skal lærast opp til. Ei ekte kvinne driv med blomsterdekorering, hårfrisering og ganglagstrening. Huset sitt held ho støvfritt og skinande reint, og gjester underheld ho med dei lekraste, heimelaga retter og behageleg tørrprat. O-fag står visstnok ikkje på timeplanen. Det er sikkert ikkje bra for konversasjonen rundt middagsbordet om damene tek til å trekkje inn keisame tema som religion og politikk og sånn.
Derimot får dei nøye opplæring i korleis ei kvinne skal tekkast ein mann. Mennene som er med i programmet som potensielle friarar, er nemleg sportsmenn, og vane med å jakte på bytet sitt. Dei vil ikkje ha slike jenter som seier ja til alt første kvelden. Ho må iallfall seie nei eit par-tre gonger for at jakta skal verte interessant for desse unge herrane. Så når jentene flørtar i aust og vest på fest med dei første propert polerte mennene dei nokon gong har møtt, får dei klar beskjed om at dei har skjemt seg grundig ut. Jentene skal altså takke nei til usømelege forslag frå dei pene, unge herrane, men den same moralen gjeld heilt tydeleg ikkje mennene. Dei skal få gå på jakta si, som dei har slik glede av. Kjønnsrollene er så fastspikra, så kvinnefiendtlege og fordummande at ein skulle tru ein hadde spasert rett inn i eit Jane Austen-mareritt.

Desse damene og jentene fekk meg til å lure på, som så ofte før: Er det meg det er noko gale med? Er det verkeleg berre eg som har tusjstrekar på stovebordet, lodottar på badegolvet, halvdaude plantar i vindaugskarmen og Toro-posar i matskapet? Har alle andre utearbeidande damer remediane klare til eit avslappande spontan-lavendelbad kva tid som helst? Er det ingen andre som går i lett koma når dagens dont med jobb, ungar, møte og middagslaging er i hamn? Er eg i ferd med å gå i moralsk oppløysing om eg meiner det er eitt feitt om det er kvinna eller mannen som står for sjekkinga? Er eg dømt til eit liv som udanna, eg som knapt klarer å skråsnitte nokre roser? Prøver verkeleg alle medsystrene mine å leve slik desse Puls-damene gjer, og partydronningane drøymer om? Viss ikkje: Kvifor finn vi oss i å verte fortalte at det er det vi bør?

For her sit vi altså, i 2009, og beundrar dei støvfrie heimane, feittfrie kroppane og flokefrie mankane. Med full jobb, ungar, hus og foreiningar å ta oss av, misunner vi dei som får det til, alt saman. Framleis bøyer vi oss for vekeblada, TV-programma og interiørmagasina som fortel oss kva ei kvinne har å gjere. Vaksne kvinner med p-pillar i blodet og kondomar i veska får framleis passet sitt påskrive om dei tek noko initiativ på den seksuelle fronten. Latteren har enno ikkje lagt seg heilt i Dagbladet etter Anna Anka si vesle utblåsing no nyleg, men hos meg stoppa latteren i halsen då eg såg Puls-reportasjen og partydronningane. For kor langt er det kvinneidealet som vert framstilt her,  og som vi alle gjer større eller mindre knefall for, frå den pliktoppfyllande mannfolkforlystaren og oppofrande husmora Anka ber oss opptre som?

Om det er slik det er å vere ei ekte kvinne, er eg glad for den maskuline åra mi. Om det er slik at ein alltid må ha fersk, heimelaga pesto og aioli i kjøleskåpet for å vere ei god husmor, får eg heller berre erkjenne at eg har det betre som halvt mann. Då held eg fram med å lese bilsidene i avisa og hoste og harke for kvart minste halsvondt som kjem min veg. Men brodérsakene mine får du aldri.

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Teksten stod på trykk i Nr 4 / 2009, og er skreven av Tore Syvert Haga.
Å sleppa ein setel oppi urna annakvart år er ganske lett. Men å avvikla eit val er ikkje fullt så lett. Ein må venna seg til å bruka linjal, og dessutan få det rette handlaget med stempelet.

Andre måndag i september, annankvart år, blir gymsalar på skular rundt om i det ganske land stengt for meir eller mindre spretne skuleelevar, for så å heller bli fyllt opp av ein jamn straum med meir eller mindre engasjerte veljarar. Mellom seksti og åtti prosent av dei  røysteføre legg sin utvalde setel i urna. Ofte har dei attpåtil både kryssa og streka på han, alt etter kven av kandidatane dei liker best, og minst.

Heilag handling?
Valhandlinga er av dei meir heilage i vårt sekulære samfunn. Mange av veljarane er prega av alvor når dei legg den ferdigstempla setelen i urna. Andre ser berre sinte ut, og i den grad det går an å kyla ein ukrølla papirlapp ned i ein sprekk, gjer dei nettopp det. Andre igjen smiler. Dette kan eg slå fast fordi eg ved dei tre siste vala har jobba som avkryssar på Kringsjå skule nordvest i Oslo.

I Noreg har kommunane hovudansvaret for avviklinga av valet. Kvar kommune er delt inn i ulike valkrinsar, ofte, men slett ikkje alltid, samanfallande med skulekrinsane. Skulane blir òg i stor mon nytta som vallokale, men somme kommunar nyttar kyrkjer og samfunnshus òg. For ein eller to dagar blir desse lokala gjort om til demokratihus. Gymsalen blir fyllt opp av små avlukke, laga av jernstativ. På desse heng det forheng som liknar på dusjforheng, berre at dei berre går halvvegs ned til golvet. Inni  avlukka er det ein pult og eit stativ med eit godt utval i stemmesetlar. I tillegg til avlukka blir det sett ut ei rad pultar om lag midt i lokalet. Her sitt manntalet og avkryssarane. Og her står det heilagaste av det heilage, i alle fall i dag, nemleg valurna.

Det er ingenting som kjem av seg sjølv, det gjer heller ikkje eit valresultat. Det er mange som jobbar for  at folk skal få stemma, og for at resultatet skal teljast korrekt. I kvart vallokale er det ikkje berre ein, men to sjefar. Stemmestyresjefen og inspektøren. Stemmestyresjefen representerer den politiske leiinga i kommunen, inspektøren den politiske leiinga. Dei har kvar sine oppgåver, og kvar sine undersåttar. Stemmestyresjefen er ein lokalpolitikar, det same er resten av stemmestyret. Dei skal «rettleia» veljarane i lokalet. Det høyrest kanskje litt paradoksalt ut, men det er oppgåva deira. Det er likevel ikkje tale om eit framhald av valkampen, dei skal ikkje driva agitasjon. Dei skal gjeta veljarane rundt i lokalet. Den fyrste oppgåva er å hindra at veljaren går direkte til manntalet for å bli kryssa ut. Det er feil, og hadde valet blitt avvikla på den måten ville det vore meir eller mindre umuleg å sikra at det gjekk fritt og rettvist for seg. Nei, skal valet fungera nokolunde greitt må veljarane fyrst gå inn i eit avlukke og henta seg ein stemmesetel. Så går dei til manntalet, blir kryssa ut og så blir setelen stempla. Fyrst då kan han leggast oppi valurna.

Kunsten å bretta
Stemmestyret skal ikkje berre leia veljarane på den smale stien inn i avlukket. Dei skal og gje eit kort innføringskurs i korrekt bretting av stemmesetlar. Berre korrekt bretting kan hindra at valet blir uhemmeleg, og med det i strid med alle dei prinsippa som Noreg sender valobservatørar ut i verda for å sikra. Kort fortald: Som dei fleste lesarar av Mål og Makt vonleg veit, har ein stemmesetel fire sider i a5-format, trykt inn på eit liggande a4-ark, perforert på midten.  På framsida  står det lite, men det er eit stempelfelt. På side 2 og 3 står partinamnet og namna på kandidatane til partiet. På sistesida står det ikkje noko serleg. Om veljaren, i vanvare eller fordi han er stolt over valet sitt, brettar setelen sånn at framsida går baklengs mot baksida, og side to og tre kjem ut, går det meste på tverke. For det fyrste blir ikkje valet hemmeleg, for det andre får ikkje avkryssaren (eller stemplaren, som denne fotsoldaten i demokratiet like gjerne kunne vore kalla) sett sitt livgjevande stempel på stemmen. Og ein stemmesetel utan stempel er som ein Venstre-leiar utan stortingsplass, ganske fortapt.

Ved dei siste vala har om lag tjue prosent av veljarane bretta setlane sine feil. Ved valet i 2005 og 2007 var praksisen at me bretta setelen for veljaren, før krysset i manntalet og stempelet på setelen blei sett.  Det gjorde for så vidt jobben til avkryssarane mykje meir interessant, fordi ein kunne sjå kva folk stemte. I år var praksisen sterkt innskjerpa, og alle veljarane fekk nøye info om korleis brettinga skulle skje. Og her kom stemmestyret inn i biletet. Gjennom sitt innføringskurs i bretting sikra dei at feilprosenten kom ned mot oppslutninga til Raudt på landsbasis, altså temmeleg lågt. Valet blei mykje meir hemmeleg i 2009 enn i 2007 og 2005. Demokratiet blomstrar altså som aldri før i fedrelandet.

Ein om gongen
Men stemmestyret nøyer seg ikkje med gjeting og brettekurs. I tillegg hadde dei til oppgåve å hindra at nokon var to i valavlukket. Det er ein annan byggestein i prinsippet om hemmeleg val. På opplæringa ei  veke før valdagen fekk dei streng melding om at berre ungar som var så små at dei ikkje kunne påverka foreldra sine politisk fekk, lov til å bli med inn bak det forminska dusjforhenget. Mann og kone fekk ikkje vera i lag. Heller ikkje veldig gamal og senil mor og berre litt gammal og overtydd høgreveljardotter heller. Om nokon treng hjelp i avlukket er det berre stemmestyremedlemmar som har lov til å yta denne hjelpa. Kanskje litt pussig at akkurat politikarar blir sett til det, men sånn er reglane.

I tillegg skal dei sikra jamt påfyll av pennar og stemmesetlar i valavlukka. At stemmesetlane forsvinn er ein ganske essensiell del av valavviklinga, at pennane forsvinn er mest å rekna som ein sideeffekt. Dei skal òg passa på at det ikkje blir tukla med stemmesetlane i avlukka. Tukling vil sei at det blir satt inn førehandsfiksa lister, kor visse kandidatar er strokne eller flytta lengre opp.

Ein annan, meir alvorleg form for tukling, er å setta eit parti sine lister på plassen til eit anna, bakerst i bunken. Visstnok hadde ein ivrig tilhengar av eit ganske lite parti satt listene til sitt parti bakerst i bunken med Høgre-lister i eit vallokale i Bergen. Det førde til store oppslag i fleire nettaviser, og til at det sentrale valstyret i Oslo kommune sendte tekstmelding til alle inspektørane om at dei måtte sjekka at ikkje det same skjedde i deira lokale. Valstyret si tru på evna til samordna handling over heile landet i dette vesle partiet var tydelegvis stor. Gjennom nøye kontroll med kvart eit avlukke, trur eg at stemmestyret på Kringsjå skule greidde å hindra at dette skjedde her.

Arbeid til alle
Stemmestyret er ikkje dei einaste som jobbar med å avvikla valet. Inspektøren har ei rekke medhjelparar som kallast avkryssarar. Deira oppgåve er å sjekka at folk har rett til å stemma, setta kryss i roda og stempla stemmesetelen.  Roda er valdagen sitt svar på Bibelen. Det er med andre ord ei veldig viktig bok, som avkryssarane må bla mykje i. Her står det nemleg kven som i fylgje folkeregisteret er busett i valkrinsen og har rett til å stemma på vanleg måte der.

Når ein veljar kjem til pulten kor avkryssaren sitt, med sin utvalde, og vonleg hemmelege, stemmesetel, må han legitimera seg. Utan gyldig dokumentasjon får han ikkje stemma. Avkryssaren undersøker så om personen står i roda. Gjer han ikkje det, blir han sendt vidare til Assistenten. Ho sitt ved ein pult litt bortanfor, og har eit digitalt manntal for heile Oslo kommune. Ho tek imot framande stemmer, det vil seia stemmer frå andre krinsar i Oslo. Står veljaren i roda, namnet på legitimasjonen stemmer med namnet i lista, og ansiktet på legitimasjonen samsvarar nokolunde med ansiktet på veljaren, blir det satt eit kryss ved personen. Avkryssar A seier ”den er grei”, eller noko i den duren, og avkryssar B får setelen og sett eit stempel i stempelfeltet på framsida. Stemmen er no gyldig, og veljaren kan legga han oppi urna. Så går veljaren ut i det fri, og det er minst to år til neste gong. Om han ikkje går innom kyrkjevalet, neste dør til venstre. Statistisk sett gjer han ikkje det.

Kikkarar
Dei siste vala har det vore valobservatørar på vitjing i Noreg. Ved dette valet var det faktisk to grupper av observatørar på Kringsjå skule. Dei såg ut som om dei kom frå sentralasiatiske land, og verka vera unge, intelligente menneske. Kva slags demokratiske tradisjonar dei har i heimlanda sine kan eg ikkje uttala meg for skråsikkert om, men det får så vera.

Innspel frå  inspektørane var nok med på å få fram innskjerpinga på bretting ved dette valet. Observatørane hadde visstnok vore sjokkerte over den tidlegare nemnte slappe praksisen frå tidlegare år, kor avkryssarar og naboar lett kunne sjå kva folk stemte på. Eg trur mange innan norsk forvaltning fann det litt småflaut å få kritikk frå sentralasiatiske observatørar, og at det førde til at direktivet om å skjerpa inn brettinga blei sendt nedover alle mulege kommandoliner.

Deltakande observasjon
Arbeidsdagen som avkryssar kan lett bli einsidig. Om ein ikkje bryr seg om politikk  eller har akutt fobi mot gymsalar, pensjonistar eller å seia dei same setningane rundt tusen gonger i løpet av ein dag eller to, er det ikkje nokon passande jobb. Men elles er det kjempekjekt. Mellom anna fekk eg sjansen til å tenka litt over veljarsosiologi. Sjølv blant ein liten del av dei som hadde bretta setelen rett gjekk det nemleg an for avkryssaren å skimta kva partiliste dei hadde vald. Basert på eit ikkje heilt representativt utval  av veljarane frå Kringsjå valkrins, kan ein slå fast kven som stemmer på dei ulike partia.

• Høgre: Mange som ser vellukka, sjølvtilfredse og relativt velstelte ut stemte på dei. Det gjeld både unge, middelaldrande og gamle.
• FrP: Dette partiet står sterkt hos dei som ser sinte ut. Spesielt ein stor del av gamle som ser slitne (og sinte ut).
• SV: Kristin Halvorsen har rett nok ganske få veljarar igjen, men dei er likevel ganske ulike. Unge folk, som ikkje såg ut som høgrefolk,  var overrepresenterte blant veljarane. Det same var spreke, middelaldrande folk kledd i treningstøy.
• AP: Resten stemmer stort sett AP. Dei ser mindre sinte ut enn FrP-veljarane og er mindre glansa enn Høgreveljarane, elles er dei stort sett som folk flest. Noko valresultatet òg viste.
• Dei som stemte på andre parti var anten heilt utan særtrekk, veldig få, eller berre flinkare  til å halda stemmesetelen på ein måte som gjorde at avkryssarane ikkje kunne sjå kva dei stemte. For å vera open får vel underteikna tilføya at han hadde førehandstemt på det raudaste og grønaste av regjeringspartia.

Kjentfolk
I tillegg kan det nemnast at det var ein god del kjendisar som stemte på Kringsjå. Minst ein av dei er kjendis i Se og Hør-klassa. Han er kjend for å bruka gummistøvlar, gjera fotball til matematikk og gull (eller i alle fall nesten meisterskapsdeltakarar) av  norske gråsteinsfotballspelarar. Drillo, den gamle kommunisten, bur altså på den moderate vestkanten. Men skal ein tru kva han seier i media stemmer han framleis på det raude mini-partiet. Og då er det, trass det siste valresultatet, ikkje SV det er tale om.

Resten av kjendisane er nok ikkje fyrstesideoppslag i Se og Hør. Men kanskje i Mål og Makt? Ragnar Hovland, kjend nynorskforfattar og strålande Innsideskribent i Dag og tid, stemte på Kringsjå. Akkurat då hadde eg pause, det var ein stor nedtur. Kanskje han kom med ein underfundig kommentar?

Ein annan som kanskje er litt halvkjent for Mål og Makt sine lesarar er leiar av Forskarforbundet, Bjarne Hodne. Med hans lange utdanning skulle det berre mangla at han greidde å bretta stemmesetelen. Det gjorde han, så eg veit ikkje kva leiaren av de partipolitisk uavhengige fagforeininga Forskarforbundet stemte på. Stemma gjorde han likevel.  Apropos partipolitisk uavhengig (eller gule, som nokre seier) fagforeiningar, var jammen leiar av YS, Tore Eugen Kvalbein, òg innom lokalet for å stemma. Kva han stemte, veit eg heller ikkje.

I 2005 og 2007 stemte Jens Stoltenberg på Kringsjå, han budde jo på Nordberg. No har han, som me alle kunne sjå på TV seint på valkvelden, flytta inn i statsministerbustaden i ambassadestroket i Oslo sentrum. I år kom det med andre ord ingen TV-kamera eller aviser til Kringsjå skule på valdagen. Det var ein nedtur.

Det som tel
Då dagen var omme og sjefen for stemmestyret stengte døra for dei siste, ivrige veljarane som kom ti sekund for seint, starta høgdepunktet og avslutninga av dagen. Sjølve meininga, målet, poenget med alt styret: Oppteljinga. Kven hadde flest stemt på? Oppteljinga skjer i fleire rundar. Fyrst blir alle stemmesetlane tømt på eit bord. Stemmesetlar utan stempel, og andre ting enn stemmesetlar, blir sorterte ut. Det blir telt kor mange gyldige stemmesetlar som fanst. Så blir det telt i manntalet om talet på kryss stemmer med talet på setlar. Avviket kan berre vera på ein promille. I år greidde me faktisk null avvik.

Neste steg er å sortera setlane etter parti. Alle blir lagt i store (eller mindre store) stablar, same vegen, sånn at dei er lette å tella. Så kjem sjølve klimakset, nemleg teljinga av stemmesetlar. Kvar bunke blir telt av to personar, og kjem dei til ulike tal må ein tredjeperson telja. Summen av alle partia sine stemmer blir så summerte, og dei må stemma med talet på stemmer totalt og kryss i manntalet. Elles blir det omteljing igjen og igjen, til resultatet stemmer. Denne kvelden stemte det ganske bra, og etter ei einaste omteljing av AP’s feite bunke stemte resultatet. Så var det ut i mørket og heim til valsendingar på TV. Med vissheita om at utan avkryssarar og stemmestyre hadde ikkje Geir Heljesen hatt eit einaste resultat å rapportera om.

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Denne teksten stod på trykk i Nr. 4/ 2009, og er skreven av Trine Østerreng.

2009 er året for Hamsun-jubileet, 150 år etter at forfattaren blei født. Feiringa er dempa, medan det politiske ordskiftet er stort. Å feire ein forfattar som har vore viktig på både godt og vondt har gitt arrangørane ei utfordring.

Knut Hamsun er ein av dei viktigaste norske forfattarane gjennom tidene. Nordlendingen har blitt dekorert med tallause priser, og skulekull etter skulekull har lest, drøfta og gjenfortalt både Victoria, Markens Grøde og Pan. Dermed har Hamsun blitt ein av dei få forfattarane dei aller fleste nordmenn faktisk har eit litterært forhold til. Samtidig har heile etterkrigstida hugsa han som uttalt nazist og som forfattar av Hitlers nekrolog. Denne tannpina har gitt opphav til den utbreidde haldninga om at Hamsun var ein politisk idiot, men eit litterært geni. På den måten kan ein hylle verka hans utan å kome så nær ideologien han sjølv løfta opp. Kan me eigentleg gjere det så enkelt for oss sjølv? Kan ein ukritisk fjerne personen frå verket på denne måten?

Forfattaren og verket
Bernt Hagtvedt underviser i faget Folkemord og politisk massevold i det 20. århundrets politikk ved Universitetet i Oslo og er kjent for å vere sterkt kritisk til totalitære ideologiar. Når Mål og Makt spør, argumenterer han likevel for at me bør kunne hylle verka til Hamsun utan å hylle nazisten.

Korleis meiner du me burde feire Hamsun i 2009?

- Me bør lese han, lese han! Verka hans kan bli lest uavhengig av kva mannen gjorde av politiske dumskapar. Politisk var han ein klovn, og ikkje så lite uærleg. At han kunne skrive ”Paa gjengrodde stier” utan noka form for erkjenning av kva han hadde vore med på, seier alt.

Ståle Dingstad, som skreiv doktorgrad ved Universitetet i Oslo om Hamsun, er usamd i denne oppdelinga mellom person og verk (Apollon 01.02.02). Han hevdar at Hamsun hadde politiske føremål med dei tekstane han skreiv. På den måten vert det veldig vanskeleg å skilje til dømes Ringen sluttet (1936) som verk frå nazismen. Då Hamsun i mellomkrigstida skreiv denne romanen, låg nazismen bak som politisk prosjekt, meiner Dingstad.

Anders Heger har i Dagsavisen derimot trekt fram at dei politisk ømme punkta ved Hamsun som person gjer at det faktisk blir litteraturen som kjem i fokus ved dette jubileet (Dagsavisen 21.02.09). For at ei nasjonal feiring skal bli tåleleg må ein fjerne forfattaren og hans politiske visjon frå tekstane han skreiv. Sånn var det ikkje ved Ibsen-jubileet. Der meiner Heger at det var den nasjonale sjølvhevdinga som stod i fokus, mellom anna demonstrert ved framsyninga av Peer Gynt framfor pyramidane i Egypt. Dermed hamna dei litterære verka til Ibsen fort i bakgrunnen.

Varierande grader av hysteri
Synspunkta over demonstrerer utfordringa tilskiparane av Hamsun-året har stått overfor. Ved opninga av året valte dei å lage ei forsiktig markering. På programmet stod framføring av Sult som gateteater og servering av suppe på St. Olavs plass. Kontrastane til den fyrverkeridominerte opninga av Ibsen-året var tydelege. Trass i denne forsiktige starten kom dronning Sonja for å opne året, og Mette-Marit har blitt den høge verje av jubileet. Bernt Hagtvedt ser ingen problem ved dette: – Sjølvsagt var det heilt i orden at dronninga opna året. La oss slutte med å vere så hysteriske.

Lokalsamfunnet på Hamarøy, som var heimbygda til Hamsun, er heller ikkje hysterisk. Der har det sidan 1980 blitt bygd eit eige galleri, lagd eit museum og ein eigen skule i Hamsuns namn. I år opnar det eit Hamsunsenter i bygda. På nettsidene deira viser dei til at fedrelandskjensla til Hamsun kom frå oppveksten på vakre Hamarøy. Samtidig forklarer dei Hamsuns nazistiske sympatiar med den same kjensla. Dei inviterer av den grunn folk til å kome til bygda og ”utforske hvordan biografi og forfatterskap kan henge sammen”. Dermed knyter dei forfattar saman med tekst og nyttar det som utgangspunkt for å lokke folk til seg.

Trøndelag Teater er av ei anna, meir kritisk oppfatning (Adresseavisa 12.01.09). Teatersjef Otto Homlung erklærte tidlegare i år at teateret skulle vere Hamsun-fri sone i jubileumsåret. I eit innlegg i Adresseavisa skreiv han: «Før man tar stilling til Hamsunjubileet kunne man jo lese dikterens nekrolog over Hitler. Hvis man etter det fortsatt med god smak i munnen vil feire jubileet, så er det bare å hive seg med på festlighetene.»

I vegen for andre ordskifte?
No når jubileumsåret har vart ei stund er det kanskje grunn til å utfordre Hegers teori om at dei vanskelege aspekta ved Hamsun har sett litteraturen hans i fokus. Store delar av ordskiftet har nemleg enda opp med å handle om det same som denne teksten har gjort til no. Kunne det vore annleis?

Når forfattarar blir jubilerte, er det eit godt utgangspunkt for å sjå verka deira i samanheng med dagens samfunn. Hamsun har gitt oss ein haug med tema som burde blitt diskuterte, men som i liten grad har blitt løfta så langt i jubileumsåret. I Sult går hovudpersonen i Kristiania og er svolten. I dag heiter byen Oslo, men framleis er det mange svoltne folk på gata som må tigge etter hjelp.  Løytnant Thomas Glahn lever i boka Pan i pakt med naturen i Nord-Noreg, akkurat som Isak Sellanrå gjer i Markens Grøde. Måten Hamsun hyllar den nordnorske naturen på, syner at han er noko å ta vare på. Kanskje det perspektivet burde stå litt høgare i kurs no når oljenæringa ynskjer å utvinne meir olje, og det frå Lofoten og Vesterålen.

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.

Teksten stod på trykk i nr 4/2009, og er skreven av Kjartan Helleve.

Eg hadde ei grenselaus tru på haiking i ungdomsåra. Heilt utan grunn, sidan eg til saman har stått lengre og venta på haik på Voss og omland, enn på alle dei nasjonale haiketurane mine. Det ligg ei motvilje hjå folk mot å ta framande folk inn i bilen. Når avstanden heim er tre mil og ein samstundes sver til straight-edge-filosofien, så må ein stundom betale dyrt for det.

1) Eg var nokre gonger heime hjå Gro, som budde litt utanfor Granvin.  Det var ho som heile tida understreka at «me er berre vener, altså!». Ein av desse dagane vart til kveld, og både mora og Gro insisterte på at eg kunne liggje over. Nei då, det er ikkje noko problem å få haik i Granvin seint på kvelden. Så dei køyrde meg dei to kilometrane ned til hovudvegen, og eg stilte meg opp.

- Nei då, det går fint. Eg skal nok få haik, ser du. Ikkje noko problem.

Stemninga og optimismen gjekk bratt nedover derifrå. Etter to timar var klokka passert tolv, sommarkvelden hadde blitt natt og eg måtte tusle opp igjen til Gro og vekkje mora, som rigga meg til i kjellaren. If looks could kill.

2) Den herlege manglande evna eg har til å ikkje lære, sende meg ut på eit tilsvarande prosjekt same året. Eg var heime hjå ein kompis av ein kompis, ein frå den eldre garden alternative i Granvin. Han hadde eige hus, las Melody Maker og røyka saftige saker. Eg skulle på arbeid dagen etter, og fann ut at det ville vere heilt annleis å haike klokka tolv enn klokka ti. No var eg jo i sentrum, og det var ikkje måte på trafikk.

Vel, det var det. Eg kunne vel rekne alle bilane som køyrde forbi i løpet av to timar på ei hand. Så eg beit nok i gong i det sure eplet og gjekk til den alternative for å leggje meg nedpå nokre timar.

Han hadde derimot slokna og verkeleg slokna. Det var umogleg å få liv i nokon der inne. Den einaste løysinga var difor å tjuvlåne sykkelen hans og sykle heim. Mellom Granvin og Voss er det om lag ti ljosstolpar, og ikkje var det lykt på sykkelen. Månen var vekk. Nokre veker tidlegare hadde Søtviken sust forbi meg i Tjukkebygda i full fart utan ljos. Difor var eg nervøs då eg skulle sykle opp Skjerve. Eg såg for meg korleis Søtviken på ny kom susande nedover, sjølv om ein kan stille seg spørsmål ved kva han skulle i Granvin på denne tida av døgnet.

Løysinga var song. Så eg song heile vegen, heilt til eg kom heim. To timar seinare stod eg opp for å reise på jobb. Den alternative var dritsur då eg leverte sykkelen nokre dagar seinare. Han skulle òg på på jobb dagen etter, men sykkelen var vekke.

3) Seinare på hausten var eg på ny heime hjå den alternative. Denne gongen var det fest, og det var noko i ungdomshuset. Kan det ha vore ein slags konsert? Gudane veit. Uansett skulle Kåre på nachspiel, men Pilten, Egil og eg skulle, jepp,  haike heim.

Av erfaring visste eg jo inst inne at det var umogleg, og det gjorde ingenting betre at me var tre, at det var laurdagskveld og at det var fest i ungdomshuset. Men eg kommuniserte som vanleg dårleg med mitt indre, og me stilte oss opp.

Det varte likevel ikkje lenge før me byrja å gå. Som om det skulle vere enklare å få haik ein stad der det ikkje var ljos i det heile.  Fort fekk me merka at det ikkje var sommar lenger, og eg hugsa me fann nokre aviser i eit buss-skur som me putta i buksene og under jakkene. Det hjelpte, og i overmot fann me ut at me skulle gå heile vegen heim. Tre mil midt på natta i edru tilstand.

Då me nærma oss Flatlandsmo Camping etter nokre timar hadde alle fått nok. Løysinga var å leggje oss inn på dassen der. Streitingfaktoren slo inn for fullt, og me rekna med å bli oppdaga av nattevakta som heilt sikkert gjekk ein runde i fire-tida på natta for å sjekke om nokon hadde lagt seg inn på dassen for å sove. Så me låste oss inn på kvar vår do for å sove meir eller mindre rundt sjølve doskåla. I heilt edru tilstand.

Halv sju tusla me ut, utan at nokon nattevakt hadde vore og sjekka, og utan at nokon av oss hadde sove særleg godt.
Det er alltid lov å prøve seg på haik. Ein må berre syte for at ein har ein plan B på under tre mil.

Ting Mål og Makt for å lesa fleire tekstar av denne typen.